PTSD (Zespół stresu pourazowego)

PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder) jest zaburzeniem psychicznym rozwijającym się po doświadczeniu lub byciu świadkiem zdarzenia zagrażającego życiu, zdrowiu lub integralności fizycznej własnej albo innych osób. Może wystąpić po wypadkach komunikacyjnych, katastrofach, działaniach wojennych, przemocy, gwałcie, nagłej śmierci bliskiej osoby czy innych sytuacjach ekstremalnego zagrożenia.

Co dzieje się w mózgu podczas traumy?

W chwili zagrożenia organizm uruchamia ewolucyjnie stary system przetrwania, którego celem nie jest logiczne myślenie, lecz przeżycie naszego organizmu. Kluczową rolę w tym systemie odgrywają trzy struktury mózgu:

• Ciało migdałowate (amygdala) - To „alarm przeciwpożarowy” mózgu. Jego zadaniem jest błyskawiczne wykrywanie zagrożenia i uruchomienie reakcji obronnej jeszcze zanim sytuacja zostanie świadomie przeanalizowana. Podczas traumy ciało migdałowate rozpoznaje zagrożenie i aktywuje reakcję stresową pobudzając układ współczulny.
• Hipokamp – który odpowiada za porządkowanie wspomnień, umieszczanie ich w czasie i przestrzeni i odróżnianie przeszłości od teraźniejszości. Podczas skrajnego stresu jego działanie zostaje częściowo zahamowane dlatego osoby po traumie często mówią: „Pamiętam tylko fragmenty.”, „Nie wiem, ile to trwało.”
• Kora przedczołowa - odpowiada za logiczne myślenie, ocenę sytuacji i kontrolę emocji. W czasie ekstremalnego zagrożenia jej aktywność spada ponieważ mózg uznaje, że analizowanie jest mniej ważne niż natychmiastowa reakcja obronna. Dlatego ludzie po traumie często opisują, że działali jakby „na autopilocie i nie mogli racjonalnie myśleć.

Po wykryciu zagrożenia uruchamia się tzw. oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) co
powoduje wzrost ciśnienia, przyspieszenie akcji serca, zwiększenie napięcia mięśni oraz przejście organizmu w tryb przetrwania abyśmy mogli odpowiednio zareagować na sytuację czyli walczyć, uciekać, bądź gdy nie jest to możliwe, „zamrozić” się lub stać się uległym. Reakcje te nie są oznaką słabości, to ewolucyjnie ukształtowany system obronny człowieka uruchamiany poza naszym świadomym wyborem mający zmaksymalizować szanse na przetrwanie.

W normalnych warunkach nasze wspomnienia są przechowywane w sposób uporządkowany. Podczas wydarzenia traumatycznego hipokamp działa słabiej, ciało migdałowate działa intensywniej, a poziom adrenaliny gwałtownie wzrasta. W efekcie pamięć zostaje zapisana głównie w formie obrazów, dźwięków, zapachów i emocji. Dlatego osoba w takiej sytuacji może nie pamiętać przebiegu zdarzenia, ale nagle przypomnieć sobie odgłos zgniatanego metalu, zapach benzyny czy krzyki ludzi. W zdrowej pamięci mózg potrafi umiejscowić wspomnienie w czasie i wie też, że to wydarzyło się kiedyś. W przypadku PTSD wspomnienia nie zostają prawidłowo zapisane i zintegrowane. Zdarza się, że nasz mózg reaguje na wspomnienie tak, jakby zagrożenie nadal trwało dlatego czasami wystarczy bodziec przypominający przeżytą traumę np. pewien dźwięk czy zapach aby ciało migdałowate ponownie uruchomiło alarm.

Osoby w takiej sytuacji nie tylko przypominają sobie wydarzenie, ale przez chwilę przeżywają je ponownie. Takie nadmiarowe reakcje na pewne bodźce nazywamy flashbackami.

Jak rozwija się PTSD?

W pierwszych dniach lub tygodniach po zdarzeniu traumatycznym pojawiają się szok, dezorientacja, płaczliwość, bezsenność, koszmary. Takie reakcje są zwykle prawidłową odpowiedzią na nieprawidłowe wydarzenie. Jednak u części osób układ alarmowy nie wyłącza się.

Jakie są najczęstsze objawy PTSD?

• natrętne wspomnienia, koszmary senne lub tzw. flashbacki,
• unikanie miejsc, sytuacji lub rozmów przypominających o traumie,
• nadmierna czujność, napięcie i łatwe reagowanie lękiem,
• problemy ze snem i koncentracją,
• drażliwość, wybuchy złości,
• poczucie odrętwienia emocjonalnego, wycofanie z relacji,
• obniżony nastrój, poczucie winy lub bezradności.

Kiedy zgłosić się po pomoc?

Warto skonsultować się ze specjalistą, jeśli objawy utrzymują się dłużej niż miesiąc, nasilają się lub utrudniają codzienne funkcjonowanie, pracę, naukę czy relacje z innymi osobami.

Gdzie szukać pomocy?

Pomocy udzielają psychologowie, psychoterapeuci oraz lekarze psychiatrzy. Skuteczne leczenie PTSD obejmuje przede wszystkim psychoterapię ukierunkowaną na traumę, a w niektórych przypadkach również leczenie farmakologiczne. W sytuacji nasilonego kryzysu psychicznego lub myśli samobójczych należy niezwłocznie skontaktować się z pogotowiem ratunkowym lub najbliższym oddziałem ratunkowym.